Blog: Energie-infrastructuur in transitie deel 1

| Natural Resources

Weinig thema’s zijn de laatste tijd zo veelbesproken als de energietransitie. In Parijs zijn afspraken gemaakt over vermindering van de CO2-uitstoot in de wereld. Als gevolg van de CO2-doelen, technologische vooruitgang en gedragsaanpassingen zal ons energiesysteem in de komende 30 jaar fundamenteel veranderen. Overal waar mogelijk zal gebruik gemaakt worden van hernieuwbare energie. Een van de vragen die hierbij opkomt is ‘Wat betekent dit voor onze toekomstige energie-infrastructuur?’ In deze serie van vier blogs bespreek ik vier relevante ontwikkelingen.

Het valt op dat we sinds eind jaren negentig bezig zijn geweest om de verschillende rollen in het energiesysteem steeds verder op te knippen. Zo behoort energie-opwek en energielevering toe aan de markt, terwijl de energienetwerken voor gas en elektriciteit publiek en sterk gereguleerd zijn. De energie-infrastructuur is daarbij ondergeschikt aan de markt en moet ontwikkelingen op de markt faciliteren. Bijvoorbeeld door tijdig aansluitingen en transportcapaciteit te realiseren. 

Meer regie vanuit een systeemperspectief
Maar daar wringt de schoen. Vergroting van de capaciteit van het elektriciteitsnetwerk duurt 5-15 jaar, veel langer dan ontwikkelingen op de markt. Deze problemen zijn nu al zichtbaar op verschillende niveaus: zo is in Drenthe het netwerk te zwak voor extra zonneweides en komen er in Amsterdam voorlopig geen nieuwe datacenters, vanwege de druk op de totale stroomcapaciteit binnen de gemeente. Naarmate het aandeel hernieuwbare energieopwekking toeneemt, worden deze problemen groter. Daar komt bij dat het voor netbeheerders lastig is om te anticiperen op ontwikkelingen, omdat van tevoren niet duidelijk is waar welke vormen van hernieuwbare energieopwekking plaatsvinden. Op een specifieke locatie maakt het voor de benodigde infrastructuur nogal uit of gekozen wordt voor ultradiepe geothermie of voor een zonneweide. Waterstof is mogelijk een belangrijke energiedrager van de toekomst. En dan heeft het besluit waar en hoe die waterstof geproduceerd wordt een grote impact op de benodigde energie-infrastructuur. 

Een conclusie is dan ook dat het huidige model met “de markt” in de lead en een netwerk dat “zich aanpast” niet werkt in de transitie waar we ons nu in bevinden. Om de energietransitie mogelijk te maken zal daarom veel meer sturing vanuit een systeemperspectief nodig zijn, waarbij naar de hele keten wordt gekeken. Voor de overheid ligt een belangrijke rol weggelegd om die sturing te regisseren. Zonder sturing zal de energietransitie onvermijdelijk in de vertraging schieten. Het grote succes van de Nederlandse energietransitie – de sterke groei en kostendaling van offshore wind – is zo’n voorbeeld van overheidsregie. Alles is door de overheid tot in detail voorbereid (vergunningen, locaties, enzovoorts) en ook de elektriciteitsinfrastructuur is tijdig aangelegd. De markt houdt zich alleen bezig met realisatie en exploitatie van de windparken. Meer sturing in de toekomst is daarom geen vraag, maar een zekerheid. De vraag is alleen wie er gaat sturen en met welke instrumenten?

Door de belangrijke rol die de infrastructuur heeft, moet deze ook meegenomen worden in alle afwegingen. In de Regionale Energie Strategieën worden nationale afspraken uit het Klimaatakkoord vertaald naar de opgave voor hernieuwbare energieopwekking. Naar de energie-infrastructuur wordt alleen partieel gekeken. Zo worden de veranderende infrastructuurbehoeften vanuit industrie en mobiliteit niet (of beperkt) meegenomen. Ook voor de bepaling van de kosteneffectiviteit van hernieuwbare energie en andere CO2-reducerende maatregelen is het van belang om deze te baseren op de maatschappelijke kosten en baten van de verschillende ketens, inclusief de benodigde infrastructuur. 

Kortom, als we de infrastructuur vergeten, zal dat tot onnodige vertraging leiden en tot hogere maatschappelijke kosten.

Deze blog is geschreven door Robert Haffner, sectorleider Natural Resources. Hij en zijn team hebben veel ervaring met maatschappelijke vraagstukken op het gebied van energie- en klimaat.

Lees ook deel 2, deel 3 en deel 4 van deze blog.